domenica 2 agosto 2009
ვალერიან ვეკუა: მზე
მზესა და მზის ღმერთს ძველი ეგვიპტელები "რა"-ს ეძახოდნენ. კოლხების ფესვებიც ეგვიპტეს უკავშირდება. იქნებ იქიდან იღებს სათავეს სიმღერა-"ო, რე რა, რა ნინა", რაც მეგრულად სიტყვა-სიტყვით ასე ითარგმნება-"ო, არის მზე, მზის ენა"... ვინ იცის, იქნებ ეს ძველი კოლხური ჰიმნიცაა, მზისადმი მიძღვნილი.
საქართველოში მზისადმი თაყვანისცემაზე და სიყვარულზე მეტყველებს აგრეთვე სიმრავლე ისეთი საკუთარი სახელებისა, როგორებიცაა: მზეჭაბუკი, მამამზე, პირიმზე და ა.შ.
კოლხებში ერთი დღე მზის დღედ ითვლება, მეგრელები კვირას "ბჟაშდღას" უწოდებენ, კვირა უქმე დღეა, მზის დღე (ბჟაშდღა), ე. ი. ღმერთის დღე...
ძველი ბერძნები კოლხეთის ერთ-ერთ უდიდეს მდინარე რიონს-ფასის, ანუ ფაზის (სტრაბონი, ჰეროდოტე, არიანე და სხვ.) უწოდებდნენ. ფაზისში იქნებ ისინი "მზის წყალს" გულისხმობდნენ და გამორიცხული არაა, ქართულადაც ასე ერქვა მაშინ მდინარე რიონს. ღვთიური ქვეყანა აიას უმთავრეს მდინარეს...
სახელწოდება შეიძლება, კოლხურად თუ ვიტყვით, "ფშა მზისი"-დან მოდიოდეს. ამიტომაც, შესაძლოა, აქ ბერძნული ძირი არც იყოს საძებნი, რადგან როგორც აღმოსავლეთ, ასევე დასავლეთ საქართველოში-კოლხეთში, ხშირია წყლიდან წარმომდგარი გეოგრაფიული ადგილის სახელწოდებები: სქური, სქურჩა, ფშავი, ფშაფი და ა.შ.
შესაძლოა, მდინარე რიონის დღევანდელი სახელწოდებაც წარმოიშვება სიტყვებისაგან "რა-იონი", რაც მეგრულად "მზე წაიყვანე"-ს [რა (მზე) - იონი (წაიყვანე)] ნიშნავს... ვინ იცის?
დიდ შოთას, თავის უკვდავ „ვეფხისტყაოსანში“, მზე ღმერთთან ჰყავს გაიგივებული. ქალბატონი სოფიო ღლონტი, თავის ნაშრომში „ზვიად გამსახურდიას ქრისტიანული მრწამსი“, ყურადღებას ამახვილებს მეტად მნიშვნელოვან საკითხზე, რომ „მზესთან შედარება გმირისა, მიმართვა: „მზეო“, „მთვარეო“ ჩვეულებრივი მოვლენაა „ვეფხისტყაოსანში“ ისევე, როგორც საერთოდ აღმოსავლეთის პოეზიაში. პოემაში რამდენჯერმე გვხვდება სიტყვა „სამყარო“, მასთან დაკავშირებული „სამყაროს მზე“, „ზენა მზე“-ეს ეპითეტები მხოლოდ ტარიელთან, ან ნესტანთან მიმართებაში გამოიყენება, რაც ავტორის აზრით, ნამდვილად არ არის შემთხვევითი. პოემაში პირველივე ხსენება ტარიელისა დაკავშირებულია სამყაროსთან:
„უცხოსა და საკვირველსა ყრმასა რასმე გარდვეკიდე,
მისმან შუქმან განანათლა სამყარო და ხმელთა კიდე“.
ეს სტრიქონები მიუთითებენ, რომ ტარიელი არის სამყაროს მზე, ანუ ღმერთი... (შუქის გამოცემა ხომ რიგით მოკვდავს არ ძალუძს. მხოლოდ ღმერთებს შეუძლიათ ნათება, ანუ შარავანდედით შემოსვა...). ასეთივე ქვეტექსტი აქვს ავთანდილის სიტყვებს, რომელსაც იგი ამბობს ტარიელთან პირველი შეხვედრისას:
„სახე ხარ მზისა ერთისა, ზეცით მნათისა ზენისა“...
ზემოთაშნიშნული ამონარიდი ქალბატონ სოფიო ღლონტის ნაშრომიდან მეტად მნიშვნელოვანია და მიგვანიშნებს შოთა რუსთაველის დამოკიდებულებაზე მზისადმი, როგორც ღმერთისადმი.
მზე, მოგეხსენებათ, ყველგან აღმოსავლეთიდან ამოდის ხოლმე, თანაბრად მოეფინება და ათბობს ყოველივე მიწიერს. ჩემს მშობლიურ აფხაზეთში, კოლხეთის ამ ნარინჯოვან, მზიან მხარეში მზე, რა თქმა უნდა, აღმოსავლეთიდან ამოდის... გულრიფშისათვის, სადაც მე დავიბადე და ავიდგი ენა, აღმოსავალი მდინარე კოდორის შუაწელი და მთა ოტორონჯეა, საიდანაც ყოველ დილით ამოიწვერება მზე, თავისი ბრწყინვალებითა და მშვენიერებით.
დიახ, მზე ჩემს ოდაბადეში ყოველ ცისმარე ოტორონჯის მთიდან ამოდის და ეს აღმასვლა, ზაფხულში თორმეტიდან პირველი საათისათვის აღწევს ზენიტს. შემდეგ, მზე გეზს დასავლეთისაკენ იღებს, საღამოს პირზე კი ქალაქ სოხუმიდან ათი-თხუთმეტი კილომეტრის მოშორებით ჰორიზონტს გადაჭრის და ნელა იძირება ზღვაში. თითქოს ფეხს ითრევსო, უჭირს მზესქვეშეთთან გამოთხოვება...
მზე ჩასვლის შემდეგაც ერთხანს ოქროსფრად ასხივოსნებს ცის კაბადონს და მაღლიდან ანარეკლი შუქი ლივლივას ხდის ზღვის ზედაპირს. ეს ლივლივი თითქოს ნიშანიაო, ათასობით თოლია ჟრიამულითა და ყიჟინით აიჭრება მაღლა, ფრთების ტყლაშუნით შემოჰკრავენ ტაშს და ამდაგვარი აპლოდისმენტებით ეთხოვებიან მზეს, მომავალ შეხვედრამდე, რათა ისევ მოუწყონ მას მხიარული გაცილება... თოლიების ამ ჟრიამულს დელფინებიც უერთდებიან. ისინი წრიული ნახტომებით ამოიჭრებიან ზღვიდან, ჩაყვინთავენ უკან და ასე ლამობენს ჩაძირული მზის გადარჩენას.
მეგრელები მზეს „ბჟა“-ს უწოდებენ. „ბჟა“ რძეს ნიშნავს მეგრულად. რძე რომ სიცოცხლის წყარო და მასაზრდოებელია, დამატებით განმარტებებს არ საჭიროებს.
მზე მართლაც დიდებულია თავისი მშვენიერებით...
მზე მარადიულია, როგორც ღმერთი!...
martedì 2 dicembre 2008
უნდა გავუძლო
უტყვად მორჩილმა სამსხვერპლოზე გული დაგიდე,
უკუნ ღამეებს შევერკინე, ლექსით გადიდე,
უკვდავსაყოფად ხელთუქმნელი ხატი აგიგე,
უკან არა გთხოვ, შენ გეკუთვნის, რად ვერ გაიგე?!
უნდა გავუძლო მოძღვავებულ ფიქრთა ქარიშხალს,
უნდა გავუძლო განშორებას, გულს რომ მიხალავს,
უნდა გავუძლო მონატრებას, წყურვილით რომ მკლავს,
უნდა გავუძლო, ვიცი, გიხილავ კვლავ ჩემს ამორძალს...
უდაბნოდ იქცა ოაზისი, არ მინდობს ხვატი,
უდარდელია და ორპირი ზოზინა მარტი,
უფლის წყალობა დიადია, ულევი-მადლი,
უკუნს გაარღვევს აპრილი და იხარებს ვარდი...
უნდა გავუძლო მოძღვავებულ ფიქრთა ქარიშხალს,
უნდა გავუძლო განშორებას, გულს რომ მიხალავს,
უნდა გავუძლო მონატრებას, წყურვილით რომ მკლავს,
უნდა გავუძლო, ვიცი, გიხილავ კვლავ ჩემს ამორძალს...
ვალერიან ვეკუა
16.07.08
"მე მოგიკვდი"
რომ არ გინელდება ბრაზი?!
მითხარ, მითხარ, რომ ვიცოდე,
გადაესვა გრძნობებს ხაზი?!...
გზაზე ვდგავარ, დღეებს ვითვლი,
ნუთუ, ფუჭად ნათესს ვმკიდი,
ანდა იმას ვეღარ მივხვდი,
რას ნიშნავდა "მე მოგიკვდი".
მითხარ, მითხარ, რომ ვიცოდე,
გადაესვა გრძნობებს ხაზი?!
ღმერთო ჩემო, რა შევცოდე,
რომ არ გინელდება ბრაზი?..
ვალერიან ვეკუა
31.05.08
გვერდით მიგულე
რომ დავიწერეთ მე და შენ ჯვარი,
ზეცა განიხვნა, რომ მიჩურჩულე
ალალად აღთქმა-"გვერდით მიგულე"...
ხომ იყო ჯვარცმა, იყო ტაძარი,
მოგვაცილებდა ტაძრიდან ქარი,
ნუთუ ქარს გაჰყვა, რომ მიჩურჩულე
აღთქმა ალალი-"გვერდით მიგულე"?..
აღარ ჩაქრება წმინდა ლამპარი..
ტაძარში ისევ დარეკეს ზარი,
ახლაც ჩამესმის, რომ მიჩურჩულე
ალალად აღთქმა-"გვერდით მიგულე"...
ვალერიან ვეკუა
13.04.08
ეს რა წყურვილია
ფიქრთან ჭიდილია..
ეს რა წყურვილია?!
ნახვის სურვილია...
ღამე რომ გრძელია,
სინათლის მტერია...
აღარც ბოდლერია,
აღარც გრანელია...
ღამის დუმილია,
ფიქრთან ჭიდილია,
ეს რა წყურვილია?!
ნახვის სურვილია...
ვალერიან ვეკუა
25.04.08
კიდევ ვიტყვი
კიდევ ვიტყვი სადღეგრძელოს...
იბერიის გაბრწყინების,
ერთიანი საქართველოს...
ვლოცავ ყველას, ვინც ბოლომდე
უერთგულა უფლის რჩევას...
ვინც კი ტაში არ დაუკრა
უნამუსოდ ქვეყნის ნგრევას...
ყველა იმათ, სიყვარულით
ვინც იწვოდა მოძმის მიმართ...
ვინაც თვალი გაუსწორა,
არ დახარბდა ოქროს რიალს...
ვინც სული არ ანაცვალა
ოცდაათი ვერცხლის ჩხრიალს...
ვიტყვი, ვიტყვი, უფლის ნებით
კიდევ ვიტყვი სადღეგრძელოს..
გაუმარჯოს ერის ნებას,
გაუმარჯოს საქართველოს.
ვ. ვეკუა
29.07.07
კალიმა და მაგადანი
პოლარული ღამე,
შორეული მოვლილი გაქვს
და ციმბირის მხარე...
შენი წილი ვაჟკაცობა
მკერდით რომ ატარე,
მგლისმუხლება იროდი ხარ,
ხომ არ დაიღალე?!
წუთისოფლად კარგიც ნახე,
უფრო მეტი-მწარე,
ხორცზე სული არ გაცვალე,
კაცობას ეწამე...
ჯერ ფარ-ხმალი არ დაყარო,
კვლავაც მხნედ იარე,
აღარა ხარ მარტოსული,
ჩვენ შევხვდებით მალე...
შემოვძახოთ ჩვენებურად
დარდიანი რამე,
წარსულები მოვიგონოთ,
ხმაში გენაცვალე...
გენო, გიზო, კუკურიზე
ბევრი ცრემლი ვღვარე,
მოსაგონრად წავუქციოთ
ჩვენც "მანავის მწვანე"...
კალიმა და მაგადანი,
პოლარული ღამე,
შორეული მოვლილი გაქვს
და ციმბირის მხარე...
ვ. ვეკუა
07.07.07
ვიცი, დედა
ალბათ, იმის თქმა გინდოდა, რაც არ გითქვამს ჩემთვის უწინ...
სანამ ბინდი გადაგეკრა, რომ დამიწყე თვალით ძებნა,
მერამდენედ ჩაირბინეს იქნებ თვალწინ ყრმობის წლებმა.
ნანინა და დედის ლოცვა შვილის გულზე იწერება,
ეს ცხოვრება, ერთი ციდა, საუკუნოდ იწელება...
გაჩენილი წუთისოფლად, აქ არავინ აღარ რჩება...
მაინც მიდის უსასრულოდ და უაზროდ ფაცი-ფუცი...
ქვეყანაზე არ ილევა როგორც კარგი, ისე ცუდი..
საწუთროში სტუმრად მყოფი, იქ შეხვედრას ჯერ აქ ვუცდი.
ვ. ვეკუა
01.07.07
სპექტაკლი
დადგმა დამთავრდა...
დაცარიელდა კვლავაც პარტერი...
სპექტაკლზე იყო ყვავილი ბევრი,
მქუხარე ტაში, "ბრავო"-ულევი...
მერე ადგა და
ყველა წავიდა...
სიჩუმე დადგა
არაფრის მთქმელი...
ვ. ვეკუა
11.02.06
გოლგოთის მგზავრი
მარკოზი 15,15. მათ 27,26. იოვანე 19,17
ხარხარებს ხალხი,
არის ხორხოცი...
ყრმას დაფლეთია
ბეჭებზე ხორცი...
გა გაჭიმულა,
მძიმეა ჯვარი...
წელში მოხრილა
გოლგოთის მგზავრი....
ეკლის გვირგვინი,
წინა აქვს ჯვარცმა...
იუდამ ვერცხლზე
მოყვასი გასცა...
ბარაბა ასცდა
პილატეს მსჯავრსა..
უგუნურება
ახარებს ხალხსა...
"აღარ უწყიან
იქმნიან რასა"..
ცრემლი მოაწვა
გოლგოთის მგზავრსა...
ვ. ვეკუა
06.09.04
lunedì 1 dicembre 2008
1993 წლის 27 სექტემბერი
სამასი მეომრით გარბის გენერალი,
ჩექმებზე ამძვრალა ნალი...
რჩებიან უმწეოდ ქალები ბავშვებით,
ვაი, ამათი ბრალი...
ცრემლი გზას იპოვის, იპოვის უთუოდ,
უმანკო, დაღვრილი მწარედ...
ავის მომლოდინე დუმდა ქვეყანა,
მზე აცხუნებდა ცხარედ...
პატრონმა ვერ შესძლო ძაღლის წაყვანა,
დატოვა წუხილით, ურვით...
ძაღლი კი ყოფილა საოცრად ერთგული,
გემს დაედევნა ცურვით...
კაცი კაცს ჭამდა, იყო ღალატი
და ჩასაფრება გზაში...
შავი მოზვერი არ ჭამდა ვენახს,
თუმცა, ის იდგა ზვარში...
სამასი მეომრით გარბის გენერალი,
ჩექმებზე ამძვრალა ნალი...
ცოდვამაც უწია, ცოდვამაც უწია,
ჰქონდა მოყვასის ვალი...
ვალერიან ვეკუა
31.03.2004
რატომ?!
თითქოს ვიღაც მეკითხება: რატომ?! რატომ?!..
ვერაგობა გადაწყვიტე ნუთუ მარტომ?!
მომშხამა და გამაწამა მზაკვრის ჯადომ...
დაიფერფლა სიყვარული ნაფერები,
გულს ატყვია ბზარები და იარები,
ბოღმას მაინც ახლოს აღარ ვეკარები,
თუ დავთვერი, მადლიანი ღვინით ვთვრები..
არის, ვიცი, საიდუმლო რაღაც დიდი,
ზურგში დანით გაგიმეტებს მხოლოდ ფლიდი,
გვერდში მშვიდად მას ვერასდროს ჩავუვლიდი,
ვინ გაამხელს, თორემ მყისვე ნაგანს ვცდიდი.
გულზე დაღი ვერ წაშალეს წლებმა და დრომ,
თითქოს ვიღაც მეკითხება: რატომ?! რატომ?!..
ვერაგობა გადაწყვიტე ნუთუ მარტომ?!
მომშხამა და გამაწამა მზაკვრის ჯადომ...
ვალერიან ვეკუა
16.12.2003
მდუმარებს დრანდა
თვალს მიადევნებს დაღლილ ქვეყანას,
მამულის ხვედრის და ბედის მცოდნეს,
გულს ეფინება კოლხური ნანა...
მტრებს ერკინება, ბორგავს ენგური,
ფეთქავს ჯერ კიდევ კოლხეთის გული,
რა საიდუმლოს იტევს ტეხური?..
ოდიშის პირმშო, მისი ერთგული.
ჩაფიქრებულა, მდუმარებს დრანდა,
ილორს გაჰყურებს წმინდა ალერტი,
წილხვედრ მიწაზე კოლხი რომ გაჩნდა,
რაა კურთხევა ამაზე მეტი?...
ვ. ვეკუა
15.10.03
განიკურნება მალე ლუხუმი
ჩემს გეორგიას დაუგეს მახე...
განიკურნება მალე ლუხუმი,
ფლობს საიდუმლოს დიდი ქურუმი...
ღვთისმშობლის მადლით, რომ გაგვინათა,
იყო ანდრია, სიმონ, მატათა,
მიქაელ გვიხსენ და გაგვახარე,
აღსდექ, ლაზარე! აღსდექ, ლაზარე!
შენ, კავკასიამ, ჩირაღდნად ენთე,
ლეწავს ბორკილებს უკვე პრომეთე...
უფალო, რწმენა ჩაგვიგვირისტე,
რომ ვერ დაჯდება აქ ანტიქრისტე...
დასაბამია ღვთისკაცი ნოე,
ვინც არის ანი, ისაა ჰოე..
მოდი, მიქაელ და გაგვახარე,
აღსდექ, ლაზარე! აღსდექ, ლაზარე!
ეკლის გვირგვინი, მჭვუნვარე სახე,
ჩემს გეორგიას დაუგეს მახე...
განიკურნება მალე ლუხუმი,
ფლობს საიდუმლოს დიდი ქურუმი...
ვ. ვეკუა
17.10.2002
მცხეთის ჯვარი
ცაში რეკავს ქნარი,
უფალმა აქ ჩაახუტა
არაგვი და მტკვარი.
გამიტაცა ჯვარზე ფიქრმა,
საღამოა წყნარი...
მცხეთის ჯვარი, მცხეთის ჯვარი,
უფლის სახლი და საყდარი,
ცას ესწრაფვის, ღმერთს მიელტვის
ქვეყანაზე რწმენის ფარი.
ვერ ჩააქრეს, კვლავ ანთია
ჯვარში უფლის კელაპტარი.
მცხეთის ჯვარი, მცხეთის ჯვარი,
იბერია უკვდავია, გააბწყინებს ზენაარი.
რეკავს ზარი, რეკავს ზარი...
ეპოქაა საოცარი,
გზას გვინათებს ნინოს ჯვარი,
მცხეთის ჯვარი, მცხეთის ჯვარი.
ვ. ვეკუა
04.10.2002
ნიკალა
აბანოთუბანს სწვევია ახლა,
ნარიყალაზე უთუოდ ავა,
იქიდან უნდა სიონს დანახვა...
კინტომ მეტეხთან გაშალა ბადე,
ვარდი ყვაოდა ისევ ვერაზე,
ამოიწვერა მზე დილით, ადრე,
რეკენ ზარები ელიას მთაზე...
ათინათებენ სხივები მტკვარზე,
ცრემლი სდით კლდეებს აქვე, აღმართზე...
ხმას მდინარისას ყურს უგდებს ტატო,
ესაუბრება მტკვარს მწირი, მარტო.
ლექსი მიუძღვნა მერანს, საყურეს,
იცლება ტივზე აზარფეშები...
ამოიწვერა მზე დილით, ადრე,
კინტომ გაშალა მეტეხთან ბადე...
ვ. ვეკუა
ქ. თბილისი
11.08.07
"ავაზამ ძუძუ აწოვა ბახუსს"
აპრილში დავკრეფ, კვლავ შენ მოგიძღვნი,
ნუთუ გამხდარა ნუგეში ძვირი,
ასე იოლად რომ დაგავიწყდი?...
კვლავაც ინათებს აღმოსავლეთით,
ვარდებს დაცვარავს დილის ცრემლები,
ალალს თუ კვებავს მადლი იმედით,
რაა სიკეთე ამაზე მეტი?...
"ავაზამ ძუძუ აწოვა ბახუსს",
ცრემლით ვასველებ აწმყოს და წარსულს.
ხან ვჭირისუფლობ მე ქოსა გახუს,
ემხვარს დავსტირი, რაინდს, მარტოსულს...
ლანდებთან ლაციცს თუ გადავურჩი,
ისევ ინათებს აღმოსავლეთით,
ალალს აწოვებს ძუძუს იმედი,
რა არის მადლი ამაზე მეტი?..
ვ. ვეკუა
26.03.08
giovedì 29 maggio 2008
კვლავ გაისმის ოდოია (კრებულიდან "შვიდი საყვირი")
აფხაზეთში ტაროსია, თუ წვიმები დამდგარა,
მესეფენი* მოსულან და აქ ენგურთან დამდგარან,
თარაშ ემხვარს ესიზმრება არამხუტუ ვერეხი**,
დრო გაჩერდა, გაირინდა, ციდან მოდის მერეხი...
ამბებს ჰყვება ლუკაია, ძველებურს და დარდიანს,
ოდიშს მოვა, შევეგებოთ დევგმირ ცოტნე დადიანს.
ენგურს ებრძვის ემუხვარი, მთვარე მოუტაცნია,
კვლავ გაისმის ოდოია, ცაში აუტაცნიათ!...
*მესეფენი-ქვეწარმავალთა ღმერთები, ცხოვრობენ თურმე ზღვაში. კ. Gამსახურდიას “მთვარის მოტაცებიდან”
**ვერეხი-(მეგრ) გოლიათი
გეფიცებით, ძმობას (კრებულიდან "შვიდი საყვირი")
ვუძღვნი კავკასიის გათავისუფლებისათვის
მებრძოლ ვაინახ ძმებს.
კავკასიის მთებში იბრძვის ვაინახი,
დაშანთული მკერდით, ბევრი ჭირნანახი,
აქვს ქორივით მზერა, ძმისთვის ღია გული,
გეფიცებით ძმობას, კოლხი გაყიდული...
ვედენო და დარგო არ მაქვს ჯერ ნანახი,
მტერმა იქ იპოვა მიწა დასამარხი,
მეც მიგულე შენთან, შენებრ მიცემს გული,
გეფიცები ძმობას, კოლხი გაყიდული.
გაუჩინე მტარვალს დიდი თავსატეხი.
ტყუილია, ძმებო, რუსს არა აქვს რჯული!
გეფიცებით ძმობას, კოლხი გაყიდული.
კოლხეთი (კრებულიდან "შვიდი საყვირი")
კოლხეთი-ლეგენდა, მითი და ზღაპარი,
კოლხეთი-სამოთხე, ედემის ბაღნარი,
კოლხეთი-გელათი, ილორი ბიჭვინთა,
ტკბილი ნანინა და კელაპტარი...
კოლხეთი-აია და ოქროს საწმისი...
კოლხეთი-ტაძარი და დიდი ფაზისი,
კოლხეთი-ცოტნე და წმინდანი ამბროსი...
მყოფადი ნათელი, ნაშობი აწმყოსი.
კოლხეთი-ჭყონდიდი, ანკარა ტეხური.
კოლხეთი-ქუჯივით არს სიტყვა მეფური.
კოლხეთი-ანბანი ფარნავაზული,
კოლხო, მოდგმა ხარ იაფეტური.
კოლხეთი-ვეფხვივით ღრიალა ენგური,
კოლხეთი-როკვა და მკვნესარე ჩონგური,
კოლხეთი-მახვილი კავკასიური,
ღმერთების სავანე ოლიმპიური.
კოლხეთი-უტეხი, კლდე, ციტადელი.
კოლხეთი-მადლია და საკმეველი.
კოლხეთი-უმანკო, ვით თაფლის სანთელი.
შენი პირმშო ვარ და შენზედ მლოცველი.
